LAUREAT NAGRODY IM. ADAMA MICKIEWICZA
Michał Witkowski (ur. w 1975 r.) – pisarz i dziennikarz, stale współpracuje z „Ha!artem”. Stypendysta Ministra Kultury. Był nominowany do nagrody Paszportu „Polityki” w 2005 roku w kategorii „literatura” oraz dwukrotnie do Nagrody Literackiej Nike w 2006 (za „Lubiewo”) i 2007 (za „Fototapetę”). Otrzymał Nagrodę Literacką Gdynia 2006 w kategorii „proza” za „Lubiewo”. Autor dziewięciu książek, z których ostatnią jest „Wiara. Autobiografia” (Wydawnictwo Znak, 2023).
LAUDACJA WYGŁOSZONA PRZEZ URSZULĘ GLENSK PODCZAS GALI POZNAŃSKIEJ NAGRODY LITERACKIEJ 23 MAJA 2025 ROKU:
Michał Witkowski potrafi zaskoczyć swoich czytelników. Tym razem postanowił urodzić… Coś, co – jak deklaruje – od dawna było „gotowe do przyjścia na świat” i rodziło się łatwo. Można dać wiarę tym zapewnieniom, bo dzieło uwodzi lekkością stylu, swobodą monologu, furią skojarzeń.
Witkowski urodził „Wiarę. Autobiografię” (Wydawnictwo Znak, 2023) – swoiste bildungsroman, efektowną prozę o dojrzewaniu. Zostawmy ścisłość gatunkową. Nie o nią tu chodzi, ale o radość tworzenia, uruchamiania wspomnień, którymi żarłocznie żywi się wyobraźnia pisarza.
Wydawałoby się, że nie można wpaść na gorszy pomysł niż pisanie autobiografii przed pięćdziesiątką – i to wcale nie niby-autobiografii, tylko w istocie rzeczy opowieści ściśle odnoszącej się do własnego doświadczenia, szastającej topografią dzieciństwa, wypełnionej realnymi postaciami – opowieści pełnej rodzinnych epizodów. Dodajmy: matka pisarza mówi bezradnie: „to wszystko nieprawda”.
Nie rozstrzygamy jednak, czy to literatura z życia, czy literatura z literatury, rozkoszując się kokieteryjną, anegdotyczną i pełną znaczących szczegółów opowieścią. Jej autor z podobnym wdziękiem potrafi żonglować zarówno realistycznymi obrazkami rodem ze schyłkowego PRL-u, jak i kodami kultury i literatury. „Cząstki elementarne” tej prozy są z życia i z wyobraźni, z pamięci i ze zmyślenia. I z oczytania równocześnie.
Mały realizm socjalizmu wraz ze znikaniem jego artefaktów z naszego pola widzenia, staje się nadspodziewanie atrakcyjny. Sceny z dusznych klas, z ekstatycznego oglądania „Niewolnicy Isaury”, czy z gorączki bursztynowej nad Bałtykiem – opowiedziane przez Witkowskiego w konwencji hiperrealistycznej – uruchamiają pracę pamięci i powodują, że wielu czytelników pozwoli pisarzowi zahipnotyzować się obrazami z przeszłości. I zobaczy: barometry z Matką Boską na straganach; „baby w białych majtasach” na plaży; nauczycielki „z trwałą ondulacją na barana”; lub poczuje intensywny zapach gofrów, z czasów ekologii zapachów i „smak słodkiej ryżowej szyszki o indeksie glikemicznym dwa tysiące”, choć tę niesłodką uwagę sufluje dziecięcemu narratorowi jego współczesna jaźń.
„Autobiografia” musuje wyobraźnię opisami zapachów. PRL został w niej opowiedziany poprzez „orgię aromatyczną” unoszącą się nad wybuchającym telewizorem Rubin; leżącą „w przedpokoju kupę sfermentowanych kapci”; „pawlacze pełne niemodnej, śmierdzącej, zbutwiałej odzieży”, no i zapach idealnego świata: rajski „szampon Zielone jabłuszko”.
W prozie Witkowskiego PRL pachnie intensywnie i różnorodnie; nie został sprowadzony do woni szarego mydła Polleny-Lechii czy naftaliny. Pisarz podąża za swoim pachnidłem, szuka dla niego odpowiednich słów i porównań, choćby idąc tropami „Babci mosińskiej” przypomina – „zapach fryzjerni na rynku w Mosinie, gdzie panie wkładały głowy do suszarek, których wnętrza wyglądały jak opiekacze do tostów, a rurki nagrzewały się do czerwoności”.
Dobra proza pozwala czytelnikowi przekształcić słowa w obrazy. Te u Witkowskiego są literacko wystrojone, kolorowe, zawadiackie, uchwycone w sprzeczne porządki grzeczności i buntu. Więc grzecznie ustawiamy się z Michasiem w kolejce po paczkę od świętego Mikołaja. Znajdziemy w niej co najwyżej sklejone landrynki i andruty, jednak wyczekujemy paczek z niepokojem, chociaż „każde z nas wie, że raczej nie urosną na brzozach ananasy”, co skrzętnie przypomina narrator. A jednak… Dobra literatura potrafi mam na chwilę wmówić, że to właśnie na brzozach dojrzewają ananasy. Oświeceniowa i racjonalna „esencja bytu” (ta od Rousseau) na chwilę pozostaje z boku.
Atrakcyjność „Wiary” wynika z trafności skojarzeń, z drwiących hiperbolizacji, w końcu z zabawiania się estetyką kampu, robiącej z kiczu centrum tęsknoty i odrazy. Hiperbolizacja w połączeniu z bezkompromisowym naturalizmem daje efekt komizmu, bucha ironią, jest po prostu śmieszna. Wodospady drwiny spadają jednak przede wszystkim na „małą Michasię” – „ja” na scenie, „ja” w wiecznej sławie, „ja” divina. Narcyzm połączony z afektowanym obrazem nieporadności i niemocy tworzy grę sprzeczności, której nie powstydziłby się Gombrowicz.
Z żelazną konsekwencją Witkowski wpisuje w „Wiarę” komentarze do swoich wcześniejszych książek, dialogując z czytelnikiem, a po części także z historią sztuki. Powtarza koncept z „Pudełka w walizce” Marcela Duchampa, artysty zapełniającego walizki-eksponaty miniaturami swoich wcześniejszych dzieł. Podobnie u Witkowskiego: uparte przypominanie własnego dorobku jest jedną z pętli konstrukcyjnych tej prozy. I współtworzy figurę wyolbrzymionego egotyzmu, w którym autotematyczna drwina przeplata się z umiejętnością obserwacji, pamięcią szczegółu i wirtuozerią słowa (choć narrator ciągle marzy o innych, bardziej popłatnych wirtuozeriach).
Dwadzieścia lat po napisaniu „Lubiewa”, książki-przełomu lub – jakby powiedział Roland Bathes – książki-żądła; po napisaniu ośmiu, „czarnych aniołów” (jak nazywa swoje powieści Witkowski) i po kolejnych tomach opowiadań, autor wrócił do pisania o samym sobie, stawiając w centrum bezpruderyjne „ego”. W sukurs przyszła pisarzowi znakomita forma twórcza.
Nagroda im. Adama Mickiewicza 2025 trafia do pisarza społecznych niedyskrecji, niepowściągliwego i nieposkromionego. Mickiewicz trafia do Witkowskiego.
---
Tekst Ingi Iwasiów o Michale Witkowskim
Tekst Przemysława Góreckiego o Michale Witkowskim
LAUREATKA NAGRODY – STYPENDIUM IM. STANISŁAWA BARAŃCZAKA 2025
LAUDACJA WYGŁOSZONA PRZEZ PIOTR ŚLIWIŃSKIEGO PODCZAS GALI POZNAŃSKIEJ NAGRODY LITERACKIEJ 23 MAJA 2025 ROKU
Nagroda-Stypendium im. Stanisława Barańczaka trafia do poetki, która świadomie lub nie kontynuuje jego postulat związania poetyki z etyką. Barańczakowi zależało na tym, żeby wrażliwości na wiersz jako przedmiot estetyczny, który angażuje nas w poszukiwanie języka o wyjątkowej gęstości znaczeń, towarzyszyło otwarcie na doświadczenie krzywdy, utrudzenia i bólu. „Bo (jest) tylko ten świat bólu” – jak pisał w jednym ze swych wczesnych utworów.
Wiersze tegorocznej laureatki nie pozwalają się przeoczyć. Poczynając od tytułu, który sam mógłby być wierszem – na przykład Krystyny Miłobędzkiej, tak jest enigmatyczny, niepokojący, dźwięczny, poprzez kolejne utwory rozciągnięte na kartce książki, spektakularne, graficznie naprężone i kruche toczy się opowieść maladyczna. O cierpieniu, nieuśmierzonym lęku i terapii.
Opowieść o traumie. Trauma, pojęcie strywializowane („Ekspres się popsuł, no mówię ci, trauma” – usłyszałem niedawno w pociągu): trauma, słowo na opisanie nieodwracalnej przemiany pod wpływem bólu, tutaj odnajduje swą pierwotny sens. Opiera się zarazem na uważnej obserwacji i współczuciu w najczystszym wydaniu. Wiersz, materialny i cielesny, jawi się jako analogon, może nawet składnik udręczonego i dręczonego ciała. Operacje wersologiczne są rodzajem translacji doznań będących skutkiem operacji chirurgicznych. Etyka poetyki polega na poszukiwaniu tożsamości słowa i doświadczenia, rzec można – na poszukiwaniu prawdy.
Nagroda-Stypendium im. Barańczaka trafi w ręce eksperymentatorki, swą najnowszą książką przywodzącej na myśl niektóre zabiegi awangardowe. Jednak nie te, które samolubnie eksponują formalną inwencję, w myśl przekonania, że sztuka jest co najwyżej sztuczką, dekoracyjne. Ale te, które pragnęły znieść granicę między ciałem wiersza a ciałem człowieka, dotknąć słowem rzeczy – i rzeczywistością nacechować język.
Nagrodzone zostanie pisarstwo, mimo wieku Autorki, już obfite, które w książce najnowszej urzekło nas przeszywającym do szpiku kości pięknem.
Tegoroczną laureatką Nagrody-Stypendium im. Stanisława Barańczaka została Anna Adamowicz, autorka tomu „Stłuc. Kręgosłup Tytanii Skrzydło”.
---
Rozmowa Jakuba Skurtysa z Anną Adamowicz
NOMINOWANI DO NAGRODY-STYPENDIUM IM. STANISŁAWA BARAŃCZAKA 2025
GRZEGORZ OLSZAŃSKI, CZŁONEK KAPITUŁY POZNAŃSKIEJ NAGRODY LITERACKIEJ:
W przestrzeni sztuki od wielu dekad istnieje mit genialnego debiutu. Jeśli coś mu ustępuje w krytycznoliterackich hierarchiach, to mit drugiej książki. Książki ważniejszej niż pierwsza, bo potwierdzającej, że błyskotliwy debiut nie był tylko jednorazowym fuksem, wypadkiem przy pracy. Opublikowana w listopadzie 2024 roku książka Antoniny Tosiek pokazuje, że znakomity debiut nie był czymś przypadkowym. Wręcz przeciwnie: nieco bardziej ściszone, mniej jednolite i zaangażowane społeczne „żertwy”, robią spore wrażenie przede wszystkim obrazowaniem, formalną dyscypliną, oryginalną metaforyką, zapadającymi w pamięć frazami. „Żertwy” – zgodnie z tytułem odsyłającym do słowiańskiego zwyczaju składania ofiary – w swych najlepszych fragmentach opowiadają właśnie o ofierze, poświęceniu, trosce. Trosce, której wyrazem nie są jednak patetyczne wyznania, lecz prozaiczne gesty, jak w znakomitym wierszu „moab”, w którym poetka pisze: „będziesz tropić znaki (…) / wypatrywać / unoszących się w górę i dół / miejsc po piersiach (…) / wkładać pokarm do bezzębnych / ust”.
---
Rozmowa z Antonią Tosiek
Patryk Zalaszewski (ur. w 1996 r.) – scenarzysta i autor opowiadań. Zdobywca głównej nagrody w VI Międzynarodowym Konkursie Literackim im. Siegfrieda Lenza oraz laureat konkursu na opowiadanie organizowanego przez Wydawnictwo Czarne, Państwowy Instytut Wydawniczy i Dwutygodnik. Zbiór opowiadań „Luneta z rybiej głowy” (Czarne, 2024) to jego literacki debiut, za który otrzymał nominację do Nagrody im. Witolda Gombrowicza. Pochodzi znad morza, mieszka w Warszawie.
MAGDALENA KICIŃSKA, CZŁONKINI, KAPITUŁY POZNAŃSKIEJ NAGRODY LITERACKIEJ:
W „Lunecie z rybiej głowy” Patryk Zalaszewski stworzył świat, który tylko pozornie przypomina to, co znane. Mamy Bałtyk, rybacką wioskę (w żadnym wypadku nadmorski kurort!), rodzinę, sąsiadów, postronnych i milczenie z rzadka przerywane rozmową, scenografię i bohaterów, którzy są zwykli, powszedni jak dzień pracy rybaków, nieromantyczni jak smród patroszonych dorszy. I to w tej codzienności autor odnajduje przestrzeń dla nadziei. Każdemu z opisywanych ludzi chcemy, czytając, kibicować, żeby się wyrwał, żeby się wyrwała z tego nadmorskiego uwikłania, z przemocy, która jak fale morskie, powraca, powraca, powraca i upomina się o kolejny los.
MACIEJ JAKUBOWIAK, CZŁONEK KAPITUŁY POZNAŃSKIEJ NAGRODY LITERACKIEJ:
Patryk Zalaszewski startuje w dobrze znanej dyscyplinie. „Luneta z rybiej głowy” to opowieść o dorastaniu: pierwszych razach, próbach orientowania się w świecie, konfrontacjach z przemocą, rosnących gwałtownie rękach, nogach i obszarach świadomości i rozpaczliwych poszukiwaniach własnego pomysłu na to, żeby jakoś się w tym całym zamieszaniu odnaleźć. Są tu mityczny dziadek i równie mityczna, choć na swój całkiem prozaiczny sposób, babcia. Są tajemnice i przemilczenia. I jest chłopiec, który o tym wszystkim opowiada. Zalaszewski słyszy także zmienne rytmy tych fal. A one przenikają do jego pisania. Kto siedział godzinami na plaży, wsłuchując się w Bałtyk, w „Lunecie z rybiej głowy” łatwo rozpozna jego niepodrabialny głos.
---
Rozmowa Michała Trusewicza z Patrykiem Zalaszewskim
